Ultrason Nedir?

Gebelik boyunca bebeğin izlenmesi amacıyla yapılan en önemli tanı ve tedavi aracından birisi ultrasondur. Ultrasonlar yüksek frekanslı ses dalgalarının anne karnına gönderilerek gönderilen bu dalgaların geri dönüşlerini sayısal ve görsel verilere dökerek karın içeriğini monitörde göstermeye yarar. Zaten ismi de buradan gelmektedir, ultra-sound isminden ultrason şeklinde kullanılmaya başlamıştır. Röntgenden farklı bir görüntüleme sistemidir. Röntgen radyasyon ve ışıma temeline dayalı olarak görüntüleme gerçekleştirirken ultrason bu işlemi ses dalgaları ile yapar. Bu sebeple röntgen ve radyasyon temelli diğer görüntülenme sistemleri çok gerekli olmadıkça hamilelerde yada hamilelik şüphesi olanlarda uygulanmaz. Ultrason hakkında şimdiye kadar yapılan bilimsel çalışmalarda hamilelik süresince anneye ve bebeğe herhangi bir zararı olmadığı gösterilmiştir ve güvenle kullanılmaktadır. Ancak usul olarak buna rağmen gerekli durumlarda uygulanması ideal olandır.

Ultrason ile bebeğin haftası, gelişimi, anormallik olup olmadığı gibi kontroller yapılabilmektedir. İlk aylarda sadece bebeğin kesesi, kalp atımı gibi etkenler ultrasonla belirlenirken daha sonraki haftalarda bebeğin boyu, ağırlığı gibi değerlendirmeler yapılabilmektedir. yani farklı aylarda farklı değerlendirmelere olanak tanıyan bir sistemdir. ultrason ile bebeklerdeki birçok anormallik saptansa bile az da olsa bazı anomalileri ultrasonda saptamak imkansıza yakındır. Bu konuda ultrason muayenesini yapan kişinin tecrübesi ve yeteneği de önem kazanır.

ultrasonKarından Yapılan Ultrason Muayenesinde Neler Gözlemlenebilir ?

Gebelik olup olmadığı, varsa tek yada çoğul gebelik olup olmadığı ile canlı olup olmadığı,  gebelik var ise bebeğin yerinin tespiti, rahim içerisinde olup olmadığı ve bebeğin pozisyonu, bebeğin içerisinde bulunduğu sıvının durumu ve yeterliliği, plesentanın kontrolü, çoğul gebeliklerde kese sayısı , özellile 18-20. haftalarda yapılan ultrason muayenesinde bebeğin iç organ gelişimleri gibi gözlemsel ve niteliksel sonuçlara dayalı verilere ultrason ile bakılabilir. bununla birlikte rahimde yada rahim ağzındaki bozukluklar (myom, kist, tümör oluşumları), bebeğin cinsiyetinin tespiti gibi bulgulara da ultrasonla ulaşmak mümkündür. 3 ve 4 boyutlu ultrason yapmak eğer tıbbi zorunluluk yoksa hamilelik süresince pek gerekli değildir. ancak aileler bebeğin sesini duymak, yüzünü görmek gibi tercihlerde bulunurlarsa bu amaçlarla 3 ve 4 boyutlu ultrason muayeneleri yapılabilir. Bunun haricinde 2 boyutlu klasik ultrason normal bir gebeliğin takibinde yeterlidir. Evrelere göre bu gözlemler önce vajinal ultrason daha sonraları ise karından yapılan ultrason tetkikleri ile gözlenir.

Bunun haricinde ultrason ile bazı ölçümlerde yapılabilir. Niceliksel olarak ta gebelik takip edilerek sonuçların güvenli ve sağlıklı olduğu bilgisine ulaşılır. ultrason ile yapılan ölçümler ise şunlardır;

Yolk Kesesi (YS-YOLK SAC) : Gebelikte plesenta daha olgunlaşarak görevi devralmadan önce anne ile bebek arasındaki madde alışverişi yolk kesesi terafından sağlanır. daha sonra plesente gelişerek anne ve bebek arasında besin ve madde alışverişini devralır. Gebelik kesesi 1 santim civarına geldiğinde içerisindeki yolk kesesi ultrason ile görülebilir. Eğer gebelik kesesi 1 cm boyutuna ulaşmış yada dahada büyümüş içerisinde yolk kesesi hala gözlenmiyorsa bu gebelikte düşük ihtimali arttığından bahsedilir. Yolk kesesi 6 mm den daha büyük ise ve görevi plesentaya devretmemiş ise yine düşük ihtimali artmıştır. bu durumlar ultrason muayenesinde görüleceği için önemlidir.

Gebelik Kesesi (GS- GESTASYONEL SAC) : gebelik 4 yada 5 veya 6 haftalık olmuş ise ultrasonda gebelik kesesi gözlemlenir. Ultrasonda gebelik kesesi gözlemi ile gebelik haftası kestirmek ideal olmadığından hafta belirlemede CRL yöntemi kullanılır. Yine aynı zamanda sağlıklı gebelik için ilk zamanlarda yapılan gebelik kesesinin ultrasonla kontrolü önemlidir. Kese düzensiz ise düşük riski artar. Doktorlar bu duruma ayrıca önem vererek muayene yaparlar. Gebelik kesesi belli bir büyüklüğe ulaştıktan sonra yine ultrasonla içerisindeki yolk kesesi izlenir.

ultrason-muayenesiFetal Ense Kalınlığı (NT-Nuchal Translucency ): Bebeğin ultrason yardımıyla boynunun arka kısmında bulunan koyu renkli kısımın enini ölçme işlemidir. Ense kalınlığı ölçümü olarak bilinir. 11 ve 13. haftalardaki ultrason muayenesinde bu ölçüm yapılır. Bu kalınlığın istenilen sınırlardan fazla olması down sendromu yada diğer genetik ve kromozomlar ile alakalı bozukluklara işaret edebileceği için ayrıca önemli bir ölçümdür.

CRL (Baş-Popo Ölçümü, Crown-Rump Length ): Hamileliğin özellikle ilk 13 haftalık kısmında bebeğin başı ile poposu arasındaki mesafe yani oturma mesafesi ölçülür. Bu sonuç ile gebeliğin hangi haftada olduğunu tespit etmek cihazın yazılımsal özellikleri sayesinde mümkündür. Bu şekilde yapılan gebelik haftası tahmininde yanılma payı hemen hemen +/- 3 gün kadardır. Gebeliğin bundan sonraki süreç ve tetkikleri  için CRL ölçümü sonucunda bulunan gebelik haftası esas alınır. bu hafta son adet tarihinden faklılık gösterebilir. Ancak esas olan hafta CRL ölçümüne göre belirlenen haftadır. bu ölçümde 20-21. haftaya kadar yapılan değerlendirmeler her bebek için aynıdır. Bu haftalara kadar yapılan ölçümlerde her sağlıklı gebelikte bebekler hemen hemen aynı boydadır. Bu ölçüm ile son adet tarihine göre belirlenen gebelik haftası düzenlenir ve nihai hafta hesaplanır. CRL bir referans olacağı için sonraki haftalarda yapılan bazı ölçümler CRL ile karşılaştırılır.

BPD (Biparietal Çap, Biparietal Diameter) Ölçümü: Bebeğin kafa tasının enlemesine ölçümü esasına dayanır. Kafanın sağ ve sol yanları arası uzaklık ölçülür. 13. haftadan sonra yapılacak ultrason muayenelerinde referans olarak kullanılan bu ölçümlerde 12-13. haftalarda bu uzunluk yaklaşık olarak 2,3-2,4 cm iken doğum zamanı yapılan son ölümlerde 9,5 cm ye kadar bir uzunluğa ulaşır.

Femur Boyu (FT, Femur length): Femur kemiği bacaktaki uyluk kemiğidir. Vücuttaki en uzun kemiktir. ultrason ile yapılan FT incelemesinde bu kemiğin uzunluğuna bakılır. 13-14 haftalık gebelikte femur yaklaşık olarak 1,5 cm lik bir uzunluğa sahip iken  doğum zamanına yakın ölçümlerde 7,5 cm ye ulaşır. Aynı şekilde erken gebelik haftalarında yapılan bu ölçüm ilerisi için referans kabul edilebilir.

Karın Çevresi  (AC, Abdominal Circumference): Bebeğin yaklaşık olarak ağırlığını belirlemede kullanılan bir ölçümdür.

Kafa Çevresi (HC- Head Circumference) Bebeğin kafa büyüklüğü ve buna bağlı olarak gebelik haftası tahmininde kullanılan bir ölçümdür. Bazı durumlarda yukarıda belirtilen BPD yöntemi hatalı sonuçlar verebileceğinden bu yöntem önem arz eder.

Bebeğin Tahmini ağırlığı (TFA-EFW): Yukarıda bahsettiğimiz ölçümlerden hareketle (femur boyu, BPD,Karın çevresi ) sayısal değerleden bir hesaplama yaparak ultrasonda bebeğin ağırlığının otomatik olarak belirlenmesi işlemidir. Hata payı içerebilir. Yaklaşık bir ölçümdür. bebeğin ağırlığı ultrason haricinde farklı yöntemler ile de hesaplanabilir.

Amniyon Sıvısı Miktarı (AMV ): Değişik yöntemlerle ultrason muayenesinde ölçülür. Yeterli olup olmaması bebek için önemlidir. Çünkü bebek bu sıvı içerisinde doğacağı güne kadar muhafaza edilmektedir.

Prezentasyon: Bebeğin rahim içerisindeki pozisyonudur. Ultrason muayenelerinde özellikle belli haftalardan sonra ve doğuma yakın dönemde özellikle bakılır. Gebeliğin son haftalarında başı doğum kanalına doğru dönmeli ve bebek son 4-5 hafta bu pozisyon sabit kalır. Normal doğum ve sezaryan ile doğuma karar vermede önemli bir parametredir.

Ultrason Muayenesi Hangi Haftalarda Yapılmalıdır :

Ultrason muayenesi gebelik kontrollerinin rutin tanı yöntemlerinden bir tanesidir. Bazı durumlarda 3 ve 4 boyutlu ultrasonlarada gerek duyulmak ile birlikte özellikle ebeveynler hele de ilk hamileliğini yaşayan anne-baba adayları çocuğun kalp atışını duymak, parmaklarını, yüzünü daha net görmek için bu duruma başvururlar. ancak rutin ultrason muayenelerinin eğer başka tıbbi zorunluluklar yok ise aşağıdaki şekilde uygulanması çoğu zaman yeterli olacaktır.

  • İlk 3 ay içinde (1. Trimestr) : Gebelik haftasının ve tekil yada çoğul gebeliklerin belirlenmesi için, bebeğin yaşayıp yaşamadığını, iç ya da dış gebelik, yalancı gebelik, teşhisini koymak için
  • 11-14. haftalar arasında: Ense deri saydamlığı, Fetal ense kalınlığı,  burun kemiği varlığı ve bebekteki diğer önemli anormalliklerin tespiti için
  • 20-22. haftalar arasında:Bebekte anormallik varlığını, plasentanın yerini araştırmak ve rahim ağzı boyunu ölçmek için
  • 32. haftada: Bebeğin büyümesini değerlendirmek için yapılır.

Sonuç olarak ultrason muayenesi hamilelerde bebeğin sağlığı ve hamileliğin rutin olarak düzgün işlemesi hakkında bize önemli bilgiler sunar. ayrıca birçok şeyi önceden yorumlayarak ileride olası zor durumlara karşı tedbir almamızı sağlar. birçok önemli fetal anormalliklerin tanımlanmasında ultrason önemli veriler bize sunarken bazı daha küçük dereceli bozukluklar hakkında yeterli olmayabilir. ultrason muayenelerinde önemli faktörlerden biriside doktorun tecrübesi ve yorum yeteneğidir. diğer anomalilikleri belirlemede gebelik süresince farklı yöntemlere de gerek duyulması haricinde başvurulur.

Ultrason ile Cinsiyet Belirlenmesi: bebeğin genital organlarının gelişerek ultrasonda görülmesi ve doktor tarafından cinsiyetin yorumlanması belli bir zaman sonra gerçekleşmektedir. Genellikle 16. haftalardan sonra bebeğin cinsiyeti başka etkenler yok ise %95 doğru tahmin edilebilir.